Relaties

Zoeken naar onderwerpen in meer dan 100 christelijke websites

transparant.jpg
Open zoekscherm

schuld

De moderne mens weet nauwelijks meer hoe hij met (morele) schuld om moet gaan. Schuld is uit, ietsuit het verleden waarmee wij als mondige mensen anno nu hebben afgerekend. Maar schuld laat zich niet zo gemakkelijk wegredeneren, ondanks alle pogingen daartoe van veel hulpverleners.

‘Leef er maar lekker op los, want dat is gezond voor je’. Dat was de uitkomst van een onderzoek waarvan de resultaten werden gepresenteerd op een conferentie van de Britse Vereniging van Psychologie. De gezondheid, zo stellen de onderzoekers, wordt namelijk geschaad door het hebben van schuldgevoelens over de leuke dingen in het leven, zoals eten, drinken, roken, televisie kijken en seks. Mensen die veel kampen met schuldgevoelens, hebben een zwakker immuunsysteem en zijn daardoor veel vatbaarder voor verkoudheid en griep. Overigens blijken vrouwen zich vaker dan mannen schuldig te voelen en kunnen zij derhalve ook sneller ziek worden. Volgens de hoofdonderzoeker moeten mensen juist genieten van hun ‘zonden’, zolang ze niet schadelijk voor hen zijn. De lusten moeten zijn inziens vergroot worden.

Maar klopt dit wel? Zullen mensen hierdoor minder schuldgevoelens hebben? Immers: je schuldig weten, schuldgevoelens die je overvallen, schaamte, het besef gefaald te hebben, iedereen heeft er wel eens in meerdere of mindere mate last van gehad. Schuld over dat extra koekje dat je gegeten hebt of over het feit dat je er niet zo uit ziet als je in de reclame wordt voorgespiegeld.

Wat is schuld?

Veel mensen beschouwen schuld als een onprettig gevoel dat we ervaren op het moment dat we niet handelen zoals we zouden willen. We hebben niet geluisterd naar onze innerlijke stem en zijn als het ware buiten het morele kader van ons geweten gestapt. Het schuldgevoel fungeert daarbij als het ware als een alarmsignaal.

Voor veel mensen is het morele kader niet iets dat aangeboren is, maar iets dat door ouderlijke opvoeding aan kinderen van jongsaf aan wordt bijgebracht in de vorm van geboden en verboden. Als het kind doet wat gevraagd wordt, vermijdt het straf. Het kind maakt de geboden en verboden van de ouders tot iets van zichzelf, hij ‘internaliseert’ ze. Vanaf dat moment is externe autoriteit om die geboden en verboden af te dwingen, niet meer nodig.

Schuld en schaamte
Nauw verbonden met schuld - en er soms bijna identiek mee - is schaamte. Schuld is eigenlijk de boodschap van afkeuring door het geweten dat eigenlijk zegt: je zou jezelf moeten schamen. Schaamte is het onprettige gevoel dat we ervaren wanneer aangetoond wordt dat we iets gedaan hebben dat de maatschappij afkeurt. Schuld voel je dan wanneer blijkt dat de opvattingen van de maatschappij tegengesteld zijn aan die van ons.

Intern en extern
Schuld heeft meer te maken met een intern moreel oordeel, schaamte meer met een extern moreel oordeel. De Amerikaanse emeritus-hoogleraar Theologie en Ethiek Lewis B. Smedes stelt bondig: "We voelen ons schuldig over wat we doen. We schamen ons voor wat we zijn." Schuld veroorzaakt een gevoel van spijt, schaamte maakt dat we onszelf als onacceptabel zien.

 

Objectieve schuld

Er zijn verschillende vormen van objectieve schuld:

  1. wettelijke schuld: het overtreden van wetten en/of het niet doen wat wel moet gebeuren;
  2. persoonlijke schuld: het overtreden van iemands eigen normen en waarden of het geen gehoor geven aan het eigen geweten;
  3. sociale schuld: het overtreden van sociaal geaccepteerde, ongeschreven en verwachte regels.

 

Subjectieve schuld

Bij subjectieve schuld gaat het om het onprettige gevoel van spijt, wroeging, berouw, schaamte en zelfbeschuldiging over iets wat we gedaan hebben of juist verzuimd hebben te doen. Dit gevoel gaat gepaard met ontmoediging, vrees, angst voor straf, lage zelfwaardering en een gevoel van isolement.

 

Subjectieve schuld kan terecht of onterecht zijn. Sommige mensen hebben een zwak geweten en voelen zich al snel schuldig, zelfs als er niets aan de hand is. Deze schuldgevoelens kunnen ontstaan doordat je niet beantwoordt aan door jezelf of door anderen opgelegde normen.

Valse schuld en schuldgevoelens komen ook voor wanneer iemand macht wil uitoefenen over de ander en daarbij schuld als wapen gebruikt om die persoon onder zijn controle te krijgen.

 

Wat zijn de oorzaken van schuld?

Waar komen schuldgevoelens vandaan? Het kan te maken hebben met ervaringen vanuit het verleden. Misschien hebben ouders normen en waarden aangereikt waaraan het kind niet kon voldoen of hadden zij onrealistische verwachtingen die het kind nooit kon waarmaken.

 

Vanuit religieus oogpunt kunnen ouders ook soms met de beste bedoelingen eisen stellen aan een kind waaraan het niet kan voldoen. De gevoelens van schuld kunnen ook ontstaan vanuit minderwaardigheid. Volgens de christen-psychiater Paul Tournier wordt elke minderwaardigheid als schuld ervaren. De mening die anderen hebben, is dan zeer belangrijk voor de persoon in kwestie. Verkeerde gewetensontwikkeling is eveneens een mogelijke oorzaak voor valse schuldgevoelens.

 

Wat zijn de gevolgen van schuld?

Schuldgevoelens kunnen leiden tot defensief denken, die manieren van denken die mensen gebruiken om hun gevoelens van angst, frustratie en stress te vermijden of te verminderen.

Dit kan zich op de volgende manieren uiten:

  • het beschuldigen van anderen (projectie)
  • ontkennen, zich terugtrekken van mensen
  • rationaliseren
  • het vinden van excuses om het gedrag te rechtvaardigen

Een ander gevolg kan zijn het continu uiten van zelfbeschuldigende reacties of ‘arme ik’-reacties, ‘ik ben het niet waard’-reacties. Sommigen die met deze gevoelens kampen, kunnen zich niet meer ontspannen, weten niet met complimenten om te gaan, hebben seksuele remmingen, kunnen geen ‘nee’ zeggen, normale, gezonde relaties aangaan of vergeving ontvangen.

Depressie
Schuldgevoelens vormen vaak de voedingsbodem van depressie. Iemand die zichzelf maar lang genoeg blijft beschuldigen, kan zelfs lichamelijk daarvan de gevolgen ondervinden.

 

Hoe kun je met schuld omgaan?

Het is noodzakelijk om te bepalen of er sprake is van terechte of van onterechte schuld. Alleen afgaan op het eigen geweten, is een wankele basis om met schuld om te gaan. Sommigen die werkelijk schuldig zijn, hebben zo’n verhard geweten dat zij geen schuldgevoelens ervaren over zaken die zij verkeerd gedaan hebben. Anderen hebben zo’n overgevoelig geweten dat ze zich bijna overal schuldig over voelen. Daarom dient er als het ware een morele opvoeding plaats te vinden waarbij de morele standaarden die iemand voor zijn eigen leven hanteert, onder de loep worden genomen. Een hulpverlener kan bijvoorbeeld de persoon in nood helpen om inzicht te krijgen in echte schuld en de rol van schuldgevoelens.